ⓘ Dassault Rafale

                                     

ⓘ Dassault Rafale

Dassault Rafale – dwusilnikowy wielozadaniowy samolot myśliwski ze skrzydłami typu delta, produkowany od lat 90. XX wieku przez francuską firmę Dassault Aviation. Rafale jest przez producenta określany jako omni rôle, czyli nadający się do wszystkich zadań, nie tak jak myśliwce wielozadaniowe, które mają rolę pierwszoplanową i drugoplanową. Dassault używa określenia omni rôle do zaakcentowania zdolności samolotu do przestawienia się z jednej roli na inną podczas wykonywania zadania. Pierwszym samolotem o takich własnościach był amerykański F/A-18 Hornet.

Rafale jest produkowany w trzech wersjach, jako jedno- i dwumiejscowy samolot operujący z lotnisk na lądzie dla francuskich sił powietrznych Armée de lAir i jednomiejscowej bazującej na lotniskowcach marynarki wojennej Aéronavale. W lotnictwie francuskim Rafale zastąpią samoloty SEPECAT Jaguar, Dassault Mirage F1 i Dassault Mirage 2000, w marynarce Chance Vought F-8 Crusader i Dassault Super Étendard. Ponadto maszyna ta jest oferowana wielu potencjalnym kontrahentom zagranicznym.

                                     

1. Historia

Pod koniec lat 70. XX wieku wiele państw europejskich stanęło przed koniecznością wymiany przestarzałych samolotów bojowych, znacząco odbiegających parametrami od najnowszych konstrukcji amerykańskich F-15 i F-16 oraz radzieckich MiG-29 i Su-27. W związku z tym Francja, Niemcy i Wielka Brytania przystąpiła do programu rozwojowego Europejskiego Samolotu Bojowego ECA – European Combat Aircraft, mającego na celu wspólne opracowanie maszyny odpowiadającej potrzebom sił zbrojnych wszystkich trzech krajów. Ze względu jednak na różne wymagania stawiane przez Francję, potrzebującą samolotu wsparcia zdolnego operować z lotniskowców, i pozostałe państwa, lansujące projekt firm BAe i MBB Europejskiego Myśliwca ECF – European Combat Fighter, projekt został zamknięty w 1981 roku.

W 1983 roku Wielka Brytania, Francja, Niemcy, Włochy i Hiszpania rozpoczęły nowy wspólny program Europejskiego Myśliwca Przyszłości F/EFA - Future European Fighter Aircraft posiadającego zdolność krótkiego startu i lądowania STOL. Pokazany przez firmę Dassault w 1983 roku demonstrator technologii Rafale, był samolotem szturmowym zdolnym do wykonywania zadań myśliwskich, ale jako roli drugorzędnej, podczas gdy reszta uczestniczących w programie państw opowiadała się za myśliwcem z drugorzędną rolą bombowca i samolotu szturmowego. W 1984 Francja po raz kolejny zażądała zaimplementowania możliwości operowania z pokładów lotniskowców co znów doprowadziło do zamknięcia programu i utworzenia, już bez udziału Francji, kolejnego projektu Europejskiego Myśliwca EFA - European Fighter Aircraft, który doprowadził do powstania Eurofightera Typhoona. Francja po oficjalnym wycofaniu się z projektu w 1985 roku rozpoczęła własny program rozwojowy ACX demonstrator Rafale’a A.

Prototypowy Rafale A został wytoczony z hangaru pod koniec 1985 roku i oblatany 4 czerwca 1986, o dwa miesiące wcześniej, niż równocześnie konstruowany demonstrator technologii, na bazie którego powstał Eurofighter. Pierwsza maszyna była napędzana amerykańskimi silnikami General Electric F404-GE-400, takimi samymi jak w F/A-18 Hornet, ponieważ docelowe jednostki napędowe SNECMA M88 nie zostały ukończone na czas. Po pomyślnych testach francuskie ministerstwo obrony zdecydowało w 1988 roku o wdrożeniu samolotu do produkcji.

Testy samolotu były kontynuowane i obejmowały badania silników M88, oraz zdolności lądowania na lotniskowcach lądowania pozorowane. W 1994 roku ostatecznie wycofano z użycia samoloty wersji Rafale A. Podczas gdy porównywalny Eurofighter został oblatany w marcu 1994 roku, samoloty Rafale serii informacyjnej latały już od trzech lat.

Pierwsze zamówienia produkcyjne samolotów Rafale obejmowały trzy wersje:

  • Rafale M od Marine – morski – jednomiejscowy myśliwiec bazujący na lotniskowcach dla Aéronavale
  • Rafale B od Biplace – dwumiejscowy – dwumiejscowy myśliwiec dla Armée de lAir
  • Rafale C od Chasseur – myśliwiec – jednomiejscowy myśliwiec dla Armée de lAir

Prototypowy Rafale C został oblatany w 1991 roku, a wkrótce po nim pierwszy z dwóch Rafale M. Na początku 1993 roku oblatano wersję Rafale B i drugi prototyp Rafale M. Testy z katapultami startowymi zamontowanymi na lądzie przeprowadzono pomiędzy 13 lipca i 23 sierpnia 1992 roku w Stanach Zjednoczonych, a następnie przystąpiono do prób na pokładzie francuskiego lotniskowca "Foch”.

Początkowo dwumiejscowy Rafale B był używany jako samolot szkolno-treningowy, ale doświadczenia z wojny w Zatoce Perskiej i Kosowie dowiodły, że drugi członek załogi jest niezastąpiony w misjach rozpoznawczych i jako operator uzbrojenia podczas ataków na cele naziemne, dlatego też zamówiono więcej samolotów tej wersji, zastępując nimi niektóre egzemplarze Rafale C. Podobne decyzje zapadły również w dowództwie marynarki francuskiej, ale program wyposażenia okrętów w dwumiejscowe myśliwce został wkrótce wstrzymany.

Do 1999 roku, ze względu na sytuację polityczną i ekonomiczną kraju, nie było możliwe wdrożenie do produkcji wersji Rafale M, produkcja seryjna miała pierwotnie rozpocząć się około 1992 roku.

Planuje się dostarczenie francuskim siłom zbrojnym 286 samolotów Rafale redukcja o osiem z 294, aby sfinansować opracowanie radaru z aktywnym skanowaniem fazowym, 228 dla sił powietrznych i 58 dla marynarki. W 2009 roku złożone zostało zamówienie na 60 samolotów, podnoszące oficjalne zamówienie do 180 maszyn dostarczono 93. Priorytetowo zostały potraktowane dostawy dla marynarki, która musiała wymienić bardzo stare F-8EFN Crusader. Dostawy maszyn rozpoczęły się w 1999 roku, a pierwsza jednostka wyposażona w samoloty Rafale została utworzona 18 maja 2001 roku. W 2002 roku, jednostka ta została zaokrętowana na lotniskowiec "Charles de Gaulle” i uzyskała pełną zdolność operacyjną 25 czerwca 2004 roku.

Tempo produkcji w 2012 roku wynosiło zaledwie 11 samolotów rocznie, co przy braku zamówień eksportowych zapewniało opłacalność i ciągłość produkcji. Cały program prace B+R i zakup 286 sztuk przez Francję jest wyceniany na 40 mld euro. W 2015 przekazano zaledwie osiem Rafale, w tym trzy wyprodukowane dla Francji Rafale B dostarczono po drobnych modyfikacjach do Egiptu. Na 2016 zaplanowano dostarczenie sześciu samolotów dla Francji i trzech dla Egiptu. W 2015 i 2016 Francja uzyskała kontrakty eksportowe na łącznie 84 Rafale, co od 2018 roku pozwoli Dassault podwoić ich produkcję.

W celu przetestowania zdolności lotnictwa francuskiego do misji ekspedycyjnych, para Rafale’i B wykonała 22 kwietnia 2014 roku przelot długości 10 godzin 35 minut na wyspę Reunion, z 5-krotnym tankowaniem w powietrzu.

                                     

1.1. Historia Użycie bojowe

Morskie i lądowe Rafale’e wzięły udział w bombardowaniu Libii w ramach Opération Harmattan w 2011 roku. W ciągu trzech pierwszych miesięcy operacji Rafale’e wylatały ponad 3800 godzin w 700 misjach, zrzuciły 182 bomby typu AASM, 116 serii GBU i 10 pocisków manewrujących SCALP EG.

Co najmniej cztery Rafale’e brały udział w nalotach na partyzantów w Mali w styczniu 2013. 9 października 2013 roku, producent samolotu poinformował, że 122 maszyny należące do francuskiego lotnictwa wylatały łącznie 100 000 godzin.

Drugim krajem, który użył tych myśliwców w walce, jest Egipt. Rafale’e egipskich sił powietrznych wzięły udział w nalocie odwetowym na islamistów na terenie Libii zapewniały osłonę F-16 wykonującym uderzenie na cele naziemne.

                                     

2. Opis konstrukcji

Producent samolotu Rafale twierdzi, że jest on w stanie lecieć z prędkością naddźwiękową bez użycia dopalaczy, określaną jako supercruise, w konfiguracji myśliwskiej z podwieszonymi czterema pociskami i centralnym zbiornikiem paliwa. SNECMA opracowuje zmodernizowany silnik M88-4E, który ma zapewnić większy ciąg i mniejsze zużycie paliwa.

                                     

3. Wersje samolotu Rafale

  • Dużym hakiem systemu hamującego pomiędzy silnikami
  • Rafale M - bazująca na lotniskowcach wersja dla Aéronavale, która weszła do służby w 2002 roku. Rafale M jest cięższy od Rafale C o około 500 kg. W odróżnieniu od innych maszyn przeznaczonych do działania z lotniskowców nie posiada składanych skrzydeł. Cecha ta nie została wprowadzona ze względu na unifikację skrzydeł wszystkich samolotów Rafale i związaną z tym oszczędność pieniędzy. Samolot zewnętrznie podobny do Rafale C różni się od niego
  • Wbudowaną automatyczną drabinką dla pilota
  • Dłuższą golenią podwozia dziobowego zapewniającą większy kąt natarcia maszyny podczas startu przy pomocy katapulty
  • Rafale C - jednomiejscowa wersja myśliwska dla Armée de lAir. Dostawy od czerwca 2004 roku.
  • Inercyjnym systemem nawigacyjnym "Telemir” zdolnym do odbioru poprawek z systemów pokładowych lotniskowca.
  • Rafale B - dwumiejscowa wersja myśliwska dla Armée de lAir. Dostawy od 2004 roku.
  • Mikrofalowym systemem wspomagania lądowania na lotniskowcu
  • Wzmocnioną konstrukcją, zdolną sprostać szczególnym warunkom użytkowania na lotniskowcach
  • Zlikwidowanym centralnym podkadłubowym węzłem podwieszeń w celu zapewnienia miejsca na dłuższą goleń podwozia dziobowego
  • Wzmocnionym podwoziem głównym
  • Rafale A – demonstrator technologii oblatany w 1986 roku. Obecnie wycofany z użycia.
  • Rafale N – początkowo nazywany Rafale BM, był planowaną dwumiejscową wersją samolotu dla Aéronavale. Ze względu na cięcie budżetowe i przewidywane koszty szkolenia drugiego członka załogi zrezygnowano z budowy maszyn tego typu.


                                     

3.1. Wersje samolotu Rafale Serie produkcyjne

  • IV transza F3 04T: 25 Rafale C C145-169, 25 Rafale B B339-B363, 10 Rafale M M39-M48
  • testowe: B301, B302, C101, M1 4 sztuki
  • II transza F2: 7 Rafale C C102-C108, 25 Rafale B B303-B327, 16 Rafale M M11-M26
  • III transza F3: 36 Rafale C C109-C144, 11 Rafale B B328-B338, 12 Rafale M M27-M38
  • I transza F1: Rafale M M2-M10 9 sztuk, dostawy od 1999
                                     

4. Systemy uzbrojenia

Najważniejszym elementem wyposażenia elektronicznego jest zaawansowana stacja radiolokacyjna THALES RBE2 z fazowaną siecią antenową zdolna do jednoczesnego śledzenia 40 celów i naprowadzania rakiet na 8 z nich, zarówno na bliskich dystansach jak i poza zasięgiem widoczności, generowania trójwymiarowej mapy terenu, do lotów na małych wysokościach i map wysokiej rozdzielczości do nawigacji i naprowadzania na cel. Nowoczesna antena pozwala na wykonywanie zadań powietrze-powietrze i powietrze-ziemia równocześnie. Obecna wersja radaru z pasywnym skanowaniem PESA ma być zastąpiona zmodernizowaną wersją RBE2 AA z aktywnym elektronicznym skanowaniem fazowym AESA. W 2011 rozpoczęto testowanie radaru w locie na przebudowanych w tym celu Mirage 2000 B501 i Mystère 20 104.

Samolot Rafale jest wyposażony w zintegrowany system przetrwania Thales SPECTRA, który według producenta przy pomocy specjalnego oprogramowania potrafi zakłócić radar przeciwnika w taki sposób, że symuluje niewidoczność maszyny ang. active cancellation. Na dziobie maszyny na stałe zamontowano czujniki systemu obserwacji i śledzenia OSF Optronique secteur frontal z dalmierzem laserowym i optoelektroniczną kamerą od Thales do identyfikacji wizualnej celów powietrznych i powierzchniowych na dystansie do 6 km oraz głowicę IRST na podczerwień od Sagem o zasięgu wykrywania od 100 km. W skład SPECTRA wchodzą też montowane na ogonie czujniki DDM-NG ostrzegającego przed pociskami na podczerwień.

System SPECTRA zapewnia wysoką przeżywalność maszyny na polu walki, pracująca w czasie rzeczywistym magistrala danych umożliwia przesyłanie informacji nie tylko do innych samolotów, ale także między stałymi i mobilnymi stanowiskami dowodzenia. Jeżeli cel misji tego wymaga, Rafale może przenosić laserowy wskaźnik celu DEMOCLES przystosowany do działania w nocy.



                                     

5. Standardy wyposażenia

Pierwsza partia samolotów Rafale M była dostarczona w standardzie wyposażenia F1 skrót od France 1. Rafale M w tym standardzie posiadał wyposażenie do walki powietrznej i miał zastąpić przestarzałe maszyny F-8 Crusader w roli myśliwców pokładowych. F1 nie posiadał możliwości ataku na cele naziemne. Kolejne dostawy maszyn Rafale M były realizowane w standardzie F2 umożliwiającym działanie także przeciwko celom naziemnym. Samolot w tej wersji zastąpił starsze Dassault Super Étendard w roli samolotu szturmowego i Dassault Étendard IVP w roli maszyny rozpoznawczej.

Pierwsze samoloty Rafale C dostarczone Armée de lAir były maszynami standardu F2. Od 2008 roku wszystkie Rafale F2 objął program modernizacji do standardu wielozadaniowego F3, wyposażonych w radar trójwymiarowego odwzorowania terenu i możliwość przenoszenia broni nuklearnej ASMP-A. F3 zintegrowano z nowymi typami uzbrojenia: precyzyjną amunicją naprowadzaną laserowo AASM, pociskami manewrującymi SCALP EG, pociskami przeciwokrętowymi AM39 Exocet. Modernizację najstarszych samolotów F1 do F3 rozpoczęto w 2012 roku.

W 2011 roku agencja zamówień wojskowych DGA podała specyfikację pakietu modernizacyjnego F3 04T, obejmującym 60 samolotów IV transzy produkcyjnej. Samoloty F3.3 od 2013 będą dostarczane z radarem AESA RBE2 AA, pasywnym systemem samoobrony DDM-NG, zmodernizowanym wyposażeniem optoelektonicznym OSF-IT, silnikiem M88-2-E4 z dłuższą żywotnością i o 4% mniejszym spalaniem na eksport zaproponowano wersję z maks. ciągiem na silnik zwiększonym do 9 ton, zamiast obecnych 8.5 tony oraz zintegrowane z ulepszonym zasobnikiem celowniczym Damocles-XF. Pierwszy Rafale F3 C137 z radarem AESA RBE2 AA i DDM-NG dostarczono 2 października 2012 roku do testowania i kwalifikacji. W listopadzie 2018 roku zakończono kwalifikację wersji F3R. Zmodernizowane zostaną 144 szt. W 2017 rozpoczęto pracę nad wersją F4, planowana do wdrożenia w 2025 toku. Łącznie samolot występował w kilkunastu wersjach wyposażenia, w tym F1 2001, F2.1 2005, F2.2 2006, F3.0 2008, F3.1 2009, F3.2 2010, F3.3 2012, F3.3 2013, F3.4+ 2014, F3R 2018.



                                     

6. Użytkownicy

Samoloty Rafale są na wyposażeniu sił zbrojnych Francji i Egiptu.

Francja Zaplanowano 286 228 B/C i 58 M, zamówiono 180, dostarczono 148
  • 51 Rafale B dostarczono: 2 testowe, 25 F3dawne F2, 27 F3; 1 utracono)
  • 47 Rafale C, dostarczono: 1 testowy, 7 F3dawne F2, 40 F3)
  • Armée de lair dostarczono 54 B i 48 C
  • 42 Rafale M, 20 F3; 3 utracono)
  • Marine nationale dostarczono 46 M

9 Rafale M F1 wycofano do czasu przebudowania do F3, do 2016 przebudowano 6.

Egipt Zamówiono 24, dostarczono 6 Rafale’i DM dwumiejscowe i 8 Rafale’i EM
  • Egipskie Siły Powietrzne
                                     

7.1. Eksport Egipt

16 lutego 2015 roku Egipt podpisał porozumienie o nabyciu 24 maszyn, 16 w wersji dwumiejscowej i 8 w wersji jednomiejscowej. Pierwsze trzy samoloty przyleciały do Egiptu 21 lipca 2015 roku. Samoloty pierwotnie przeznaczone były dla Francuskich Sił Powietrznych jednak Egiptowi zależało aby nowe maszyny uświetniły swoją obecnością uroczystości związane z otwarciem drugiej nitki kanału sueskiego, stąd wyjątkowo szybkie przysłanie pierwszych trzech samolotów. W styczniu 2016 roku do Egiptu trafiły kolejne trzy maszyny. W pakiecie z myśliwcami Egipt zakupił również fregatę typu FREMM.

                                     

7.2. Eksport Indie

Pierwszym państwem, które zdecydowało się na zakupienie Rafale’i, były Indie, które wybrały francuskie myśliwce w przetargu MRCA na początku 2012 roku. Według założeń przetargu zapotrzebowanie Indii wynosiło 126 myśliwców z opcją na 74 dodatkowe sztuki, z czego pierwsze 18 samolotów – wyposażenie eskadry – miał dostarczyć producent, a kolejne 108 maszyn miało zostać zmontowanych w indyjskich zakładach HAL w ramach transferu technologii.

Negocjacje w sprawie kontraktu przeciągnęły się i przez trzy lata nie doszło do porozumienia. Impas przełamano 10 kwietnia 2015 roku, a premier Indii Narendra Modi ogłosił podczas wizyty w Paryżu zamówienie trzydziestu sześciu kompletnych myśliwców Rafale. W maju potwierdzono, że wysoka cena samolotów zmusiła kraj do zakupu we Francji tylko 36 samolotów, czyli wyposażenia dwóch eskadr, bez uruchamiania produkcji w kraju. Umowę wartą 7.87 mld euro podpisano ostatecznie 23 września 2016. W tym koszt samych samolotów to 3.42 mld euro, a pozostałe koszty to m.in. koszty zintegrowania francuskiego systemu z wymaganiami indyjskimi oraz europejskie uzbrojenie. Dostawy zaplanowano na lata 2019-2025.



                                     

7.3. Eksport Katar

W maju 2015 roku ogłoszono, że Katar, który poszukiwał następców dla Mirage’ów 2000-5, zdecydował się na zakup dwudziestu czterech Rafale’i. Umowa opiewała pierwotnie na 6.3 mld euro, a ostatecznie cena wzrosła do 6.7 mld euro i poza samymi samolotami obejmuje także dostawę pocisków rakietowych koncernu MBDA, przeszkolenie 36 pilotów i 100 mechaników. Myśliwce mają być dostarczane od połowy 2018 roku w liczbie jedenastu rocznie.

                                     

7.4. Eksport Potencjalni odbiorcy

W grupie zainteresowanych klientów są państwa arabskie: Zjednoczone Emiraty Arabskie które rozważają Rafale’a jako następcę Mirage’ów 2000-9 i Kuwejt dla zastąpienia F/A-18C/D. Koncern Dassault chce również sprzedać kolejną partię myśliwców Indiom z przeznaczeniem dla tamtejszej marynarki wojennej.



                                     

7.5. Eksport Przegrane zamówienia

W 1999 roku firma Dassault przystąpiła do przetargu F-X na myśliwiec dla Sił Powietrznych Korei Południowej, ale przegrała z firmą Boeing oferującą samolot F-15K. Taki sam los spotkał przetarg na myśliwiec dla lotnictwa Singapuru, które również wybrało amerykańska maszynę w odmianie F-15SG.

Algieria rozważała zakup Rafale’i, ale tym razem zaważyły zbyt wysokie koszty maszyny. Ostatecznie do Algierii trafiły Su-30. Oman był zainteresowany 12–18 Rafale’ami dla zastąpienia Jaguarów, ale zdecydował się na zakup łącznie 24 F-16 i 12 Eurofighterów Typhoonów. Także Maroko, dotychczas używające Mirage F1, zamiast Rafale zamówiło 24 F-16. W Szwajcarii przetarg na 22 samoloty dla zastąpienia Northrop F-5E/F Tiger II Rafale przegrał ze szwedzkim Saab JAS-39E/F Gripen, chociaż kraj ten odrzucił zakup w referendum. Brazylia poszukiwała nowego samolotu bojowego od 2001 roku. 18 grudnia 2013 roku Brazylia wybrała najtańszą ofertę Saaba. Brazylijski przetarg dotyczył 36 samolotów, trzecim kandydatem był F/A-18E/F Super Hornet.